AKTUALNOŚCI
2013-10-18
E-energetyczna rewolucja
Polską energetykę czeka cyfrowa
rewolucja. Tym bardziej, że do 2050 r.
zapotrzebowanie na energię
ma się podwoić.


2013-10-17
Inteligentna energetyka - świetlana przyszłość?
W ramach Targów Energii Odnawialnej Renexpo odbyła się konferencja poświęcona ISE
ISE
BAZA WIEDZY
Inteligentne Sieci Energetyczne ISE – czym są?

W "telegraficznym" skrócie Inteligentne Sieci Energetyczne (ISE) – Smart Grids – to sieć teleinformatyczno-energetyczna.

Powołana przez Komisję Europejską Grupa zadaniowa ds. inteligentnych sieci definiuje ISE - jako "sieci elektroenergetyczne, które są w stanie efektywnie integrować zachowanie i działanie wszystkich podłączonych do nich użytkowników – wytwórców, konsumentów i użytkowników będących zarówno wytwórcami, jak i konsumentami – w celu stworzenia oszczędnego pod względem gospodarczym i zgodnego z zasadami zrównoważonego rozwoju systemu energetycznego, charakteryzującego się niskim poziomem strat oraz wysoką jakością i bezpieczeństwem dostaw".

ISE jest to sieć energetyczna, która:
  • integruje zachowania i działania wszystkich przyłączonych do niej użytkowników poczynając od wytwórców po odbiorców,
  • zapewnia zrównoważone ekonomicznie, niezawodne oraz bezpieczne działanie sieci energetycznej i dostaw energii,
  • promuje postawy związane z odpowiedzialnym korzystaniem z energii przez konsumentów, aktywizuje odbiorców energii i angażuje ich również w proces wytwarzania energii (prosumpcja),
Sieci inteligentne wykorzystują nowoczesne technologie telekomunikacyjne i telemetryczne oraz innowacyjne systemy i urządzenia do sterowania, regulacji i zabezpieczenia sieci, optymalizując zużycie energii i ograniczając w konsekwencji wpływ procesów energetycznych na środowisko.

Inteligentne sieci określa się też jako zmodernizowane sieci elektroenergetyczne, uzupełnione o system dwustronnej komunikacji cyfrowej między dostawcą a konsumentem oraz inteligentne systemy pomiarów (smart metering) i monitorowania. Inteligentne sieci stwarzają też przestrzeń, w której tradycyjne przedsiębiorstwa energetyczne lub nowe podmioty na rynku (w tym mniejsze przedsiębiorstwa) będą mogły opracowywać nowe, innowacyjne usługi energetyczne z właściwym uwzględnieniem wyzwań w zakresie ochrony danych lub bezpieczeństwa cybernetycznego. ISE powinny przyczynić się do zwiększenia konkurencji na rynku energetycznym i stymulować zmniejszanie emisji gazów cieplarnianych.

Na rysunku poniżej przedstawiono przykład systemu Inteligentnej Sieci Energetycznej (źródło: http://www.smartgrids.eu/)



Legenda schematu ISE
1 – Elektrownia zawodowa niskoemisyjna (np. z CCS)
2 – Duża elektrownia wodna
3 – Mała elektrownia wodna
4 – Elektrownia słoneczna (helioelektrownia)
5 – Lokalne centrum kontroli i komunikacji (VPP)
6 – Biogazownia na biomasę
7 – Morska farma wiatrowa
8 – Mikrosieć (microgrid)
9 – Systemy wykorzystujące energię fal i prądów
10 – Stacja dla pojazdów napędzanych H2 (lub EV)
11 – Podziemne magazyny sprężonego wodoru
12 – Ogniwa paliwowe (wodorowe)
13 – (mikro) kogeneracja np. ogniwo paliwowe na H2
14 – Zarządzanie stroną popytową (DSM)
15 – Panele solarne
16 – Mieszkalne jednostki poligeneracyjne (micro CHP)
17 – Nadprzewodnikowy zasobnik energii (SMES)
18 – Akumulatory ciepła lub pompy ciepła
19 – Systemy magazynowania energii (np. CASE)
20 – Podziemne linie przesyłowe (energia & informacje)
21 – Ogniwa fotowoltaiczne
22 – Transformator
23 – Linia wysokiego napięcia prądu stałego (HVDC)
24 – Systemy prognostyczne
25 – Nowe usługi (wartość dodana dla odbiorców)


Ważnymi elementami ISE z punktu widzenia odbiorcy, wpływającymi na jego możliwość interakcji z siecią jest Infrastruktura Sieci Domowej (ISD, ang. HAN - Home Area Network). Jest to zestaw urządzeń zainstalowanych w domu, wzajemnie komunikujących się ze sobą, służących między innymi do zarządzania zużyciem energii, do przydomowej produkcji energii, pozwalające na komunikację wewnątrz sieci oraz z innymi sieciami w tym w szczególności z sieciami smart metering, AMI, AMM:

AMR – (Advanced Metering Reading) – to zautomatyzowane odczyty mierników przepływowych jednokierunkowych.

AMM (Advanced Metering Management) – to zautomatyzowane systemy opomiarowania ze zdalną transmisją danych.

AMI (Advanced Metering Infrastucture) – to dwukierunkowe liczniki uwzględniające sterowanie rozproszone. Jednym z celów budowy i rozwijania AMI jest efektywne włączenie uczestników rynku w ramach tzw. mechanizmów zarządzania popytem (np. zmniejszenie obciążenia lub przesuniecie obciążenia na okres poza szczytem) poprzez systemy dynamicznych taryf lub wysyłanie sygnałów cenowych.

Zarządzanie popytem

Sieć inteligentna jest rozwiązaniem, które umożliwia wdrożenie ważnego mechanizmu związanego z bezpieczeństwem energetycznym, jakim jest zarządzanie popytem. Dostarczanie energii z wykorzystaniem sieci inteligentnej wiąże się z przepływem informacji pozwalającej zarówno na ciągłe monitorowanie popytu, jak i na sterowanie tym popytem poprzez oddziaływania na odbiorniki energii. Umożliwi to elastyczne kształtowanie popytu i dostosowanie podaży. W połączeniu ze stosowaniem w coraz większym stopniu energooszczędnych rozwiązań budowlanych, urządzeń i procesów technologicznych prowadzi to do zwiększenia efektywności energetycznej w dużej skali i ograniczenia jednego z najpoważniejszych ryzyk, jakimi są niezrównoważony bilans energetyczny i niska efektywność energetyczna. Obydwa te zjawiska negatywnie oddziałują na konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Na ich atrakcyjność w międzynarodowych łańcuchach wytwarzania i dystrybucji produktów ma wpływ zarówno koszt energii, jak i ryzyko techniczne związane z wyłączeniami prądu, determinujące możliwość zapewnienia ciągłości działania.

W kolejnych etapach rozwoju sieci inteligentne, powiązanie z sieciami domowymi (Home Area Network), nie tylko umiejętnie "przełączą" podaż na inne źródła. W efekcie całkowity profil konsumpcji może być bardziej przewidywalny i szybciej reagować na bodźce wywołane przez mechanizm aktywnego zarządzania popytem, które to bodźce z kolei będą wynikiem jej bilansowania z dostępną w danej chwili mocą. Przykładowo: o cenie 1 kWh może decydować nie tylko poziom całkowitego zużycia miasta, ale także wolumen energii dostępnej dzięki chwilowej sile wiatru. Docelowo możliwe jest zautomatyzowanie tego procesu (np. przy niskiej sile wiatru urządzenia podpięte pod sieć domową mogą być wyłączane nawet bez zaangażowania osób będących np. w tym czasie poza domem; w mieście mogą być w ten sposób wyłączane np. ozdobne iluminacje świetlne, natomiast w przypadku samochodów – proces ładowania baterii samochodów uruchamiany jest, gdy generatory wiatrowe dostarczają więcej energii), co może się przyczynić do zwiększenia udziału wiatrowych źródeł rozproszonych w całościowym bilansie miasta i zmniejszenia udział źródeł konwencjonalnych. Powyższa kompensacja dostosowująca pośrednio popyt do podaży jest ważna dla krajów takich jak np. Holandia, gdzie ukształtowanie terenu nie pozwala na budowę elektrowni szczytowo-pompowych, które w innych państwach są uruchamiane w celu zbilansowania popytu i podaży w szczycie.

Dlaczego ISE powinny mnie interesować?

Wprowadzenie ISE na większą skalę spowoduje zmiany w dotychczasowych wzorcach konsumpcji energii, zarówno jeśli chodzi o podmioty indywidualne (konsumentów i gospodarstwa domowe), jak i zbiorowe (instytucje publiczne). Konsekwencje zmian wprowadzanych w energetyce porównywalne są czasami do zmian, jakie wywołało wprowadzenie telefonów komórkowych do powszechnego użytku w społecznych wzorcach komunikacji telefonicznej. Zmiany w systemie komunikacji objęły zarówno indywidualnych konsumentów, jak i instytucje publiczne. Dlatego też tematyką ISE mogą i powinni interesować się:
  • indywidualni odbiorcy energii (konsumenci i gospodarstwa domowe),
  • jak i podmioty uczestniczące w kształtowaniu i realizacji polityki energetycznej i w planowaniu energetycznym (przedsiębiorstwa energetyczne i instytucje branżowe, samorządy lokalne).
W rzeczywistości ISE konsument energii nie odgrywa już tylko biernej roli odbiorcy energii i użytkownika urządzeń elektrycznych i elektronicznych, lecz świadomie i aktywnie zarządza energią i jej zużyciem w swoim gospodarstwie domowym (obiekcie). W docelowym kształcie staje się prosumentem, czyli również wytwórcą energii w mikroskali. Inwestycja w wiedzę nt. ISE i sam rozwój tej technologii i związanych z nią rozwiązań powinny przełożyć się na lepsze wykorzystanie energii przez każdego z nas i związane z tym oszczędności (a tym samym niższe rachunki za energię), jak również na możliwość zarabiania na sprzedaży energii - w przypadku prosumpcji i tzw. generacji rozproszonej. Rozwój ISE wymaga świadomego i aktywnego odbiorcy i konsumenta energii, przyczyniając się też do rozwoju społeczeństwa informacyjnego i niskoemisyjnego, a w perspektywie jednostek samorządu terytorialnego - do rozwoju zrównoważonych energetycznie społeczności lokalnych (smart communities).

AMI – (Advanced Metering Infrastucture) i Inteligentne liczniki

Jednym z głównych elementów funkcjonowania ISE jest inteligentny system pomiarowy (ang. Smart Metering) – system pozwalający na pomiar, gromadzenie i analizę zużycia energii, składający się z liczników energii i mediów komunikacyjnych. Bazuje on na trzech obszarach:
  1. metrologii (zbieranie danych, przetwarzanie danych),
  2. telekomunikacji i sieciach komputerowych (przesyłanie danych),
  3. technologiach informatycznych (przetwarzanie, składowanie i prezentacja danych).
Obecnie zainstalowane w gospodarstwach domowych urządzenia pomiarowe nie posiadają zbyt wielu funkcji. Najczęściej rejestrują jedynie skumulowane zużycie energii elektrycznej. Różnica wyników pomiędzy dwoma kolejnymi odczytami wskazuje ile dane gospodarstwo domowe zużyło energii elektrycznej w okresie wyznaczonym wyżej wspomnianymi dwoma odczytami. Komisja Europejska wymaga, aby konsumentów obciążać kosztami rzeczywistego zużycia energii elektrycznej (a nie szacunkami, jak jest to praktykowane obecnie). Oznacza to, iż do spełnienia powyższych wymogów wystarczyłby zdalny odczyt (AMR) – lub zwiększenie częstotliwości ręcznych odczytów obecnie zainstalowanych urządzeń pomiarowych.

Ponieważ sam zdalny odczyt i miesięczne rozliczanie nie będzie motywowało konsumentów w istotny sposób do racjonalizacji zużycia energii elektrycznej, celowym wydaje się wdrożenie bardziej zaawansowanych układów pomiarowych, których koszt krańcowy w porównaniu do systemu AMR będzie prawdopodobnie niższy niż korzyści w skali całej gospodarki wynikające z dodatkowych funkcji. Inteligentne urządzenia pomiarowe posiadają znacznie więcej funkcji, niż urządzenia zdolne do zdalnego odczytu (AMR). Wśród nich wymienia się np.:
  • pomiar wybranych wielkości fizycznych (moc czynna, moc bierna, zużycie, długość przerw w dostawach, poziom napięcia, itp.) z zadaną częstotliwością, możliwość zapamiętywania danych (w danym okresie),
  • możliwość transmisji danych z zadaną częstotliwością,
  • możliwość wykrywania prób włamań (ingerencji) do urządzenia pomiarowego,
  • możliwość zdalnego odłączenia danego odbiorcy,
  • możliwość zmiany trybu pracy licznika (np. przełączenie w tryb licznika przedpłatowego),
  • możliwość zdalnego programowania.
Pytanie o wymaganą, minimalną funkcjonalność urządzeń jest zasadne z uwagi na wysokość nakładów inwestycyjnych. Na niektórych rynkach jedynie koszty urządzeń spełniających minimalne wymogi są uwzględniane przez regulatora w taryfie spółki dystrybucyjnej i jedynie te koszty obciążają wszystkich odbiorców końcowych. Jeśli dany odbiorca zainteresowany jest bardziej zaawansowanymi funkcjami urządzenia pomiarowego, różnicę w cenie będzie musiał pokryć we własnym zakresie.

Inteligentne systemy pomiarowe są zdalnie odczytywanymi licznikami, które umożliwiają automatyczne zbieranie, przechowywanie i transfer szczegółowych danych o zużyciu energii elektrycznej, paliwa oraz wody czy gazu. Eliminują potrzebę manualnej kontroli stanu liczników, a poprzez transfer danych pozwalają na bieżąco monitorować dane na temat stanu zużycia mediów. Inteligentne systemy pomiarowe spełniają następujące funkcje technologiczno-komunikacyjne:
  • zdalny odczyt zużycia prądu, ciepła, gazu oraz wody;
  • w zależności od potrzeb umożliwiają dokonywanie pomiarów dla poszczególnych pomieszczeń lub urządzeń;
  • dane o zużyciu energii z liczników wysyłane są na serwer, skąd wysyłany jest raport do dostawcy usług energetycznych na potrzeby dokonania analizy energetycznej;
  • wyświetlacze mogą być podłączone do konsumpcji energii.
Ponadto inteligentne systemy pomiarowe dają możliwość zdalnego monitorowania prac budowlanych, obciążenia i zużycia energii, umożliwiają zdalne odłączenie systemu oraz zastosowanie zaawansowanych systemów płatniczych.

Dany licznik może dostarczać do operatora systemu dystrybucyjnego tylko podstawowe dane o profilu zużycia energii, a dostęp do nich jest możliwy przez Internet. Funkcje dodatkowe można natomiast zaoferować na wolnym rynku. Należy jednak edukować w tym aspekcie odbiorców, ponieważ większość z nas nie analizuje swoich wydatków. Podstawowy zakres powinien być zaoferowany wszystkim, natomiast przepływ danych między liczkiem energii a poszczególnymi urządzeniami – tylko zainteresowanym. Licznik łączy się z operatorem systemu dystrybucyjnego, a operator za pośrednictwem Niezależnego Operatora Pomiarów wystawia dane pomiarowe. Wyedukowany odbiorca może takie dane obejrzeć w Internecie i dopasować taryfę lub zmienić sprzedawcę. Natomiast małe i średnie przedsiębiorstwa miałyby możliwość instalowania sterowników, które inteligentnie by włączały i wyłączały urządzenia w zależności od taryf oferowanych przez sprzedawców. Dziś nie mogą tego robić, ponieważ nie ma wymaganej infrastruktury.

Dla uzyskania oczekiwanych efektów ekonomicznych wdrożenia Infrastruktury AMI istotne jest wykorzystanie informacji pomiarowej nie tylko do prowadzenia rozliczeń, ale przede wszystkim do zarządzania pracą urządzeń pozostających w obrębie Strefy Domowej.  Następstwem budowy infrastruktury AMI może być powstania nowej niszy rynkowej podmiotów świadczących indywidualnym konsumentom usługi wsparcia w efektywnym zarządzaniu ich potencjałem energetycznym (w szczególności w formule ESCO). Funkcję tę mogą pełnić sprzedawcy energii elektrycznej, jakkolwiek nie można wykluczyć iż rolę tę podejmą także podmioty całkowicie nowe. W obydwu przypadkach odpowiedzialnością projektujących nowy system (także na poziomie regulacji prawnych) jest takie jego ukształtowanie, by wszystkim jego uczestnikom zapewnić wyrównany dostęp do klienta, tzn. do minimum ograniczyć ryzyko podziału tego rynku, ze szkodą dla jego konkurencyjności.

Koszty i finansowanie związane z nakładami inwestycyjnymi na AMI, to przede wszystkim:
  • Wymiana liczników
  • Dostosowanie procesów i systemów bilingowych
  • Dostosowanie umów
  • Otwarcie sieci na rozproszone źródła energii (OZE)
  • Magazynowanie energii
Szczegółowa analiza ekonomiczna wdrożenia systemu inteligentnego opomiarowania jest niezwykle istotna. Ma to szczególne znaczenie z punktu widzenia Operatora Systemu Dystrybucyjnego z uwagi na następujące aspekty:
  • koszty wdrożenia ponoszone są przez Operatora, natomiast istotna część korzyści jest realizowana po stronie innych uczestników rynku energii,
  • operatorzy zainwestowali i będą zobowiązani w dalszym ciągu inwestować w rozwiązania tradycyjne (np. bieżąca wymiana liczników tradycyjnych),
  • nakłady należy ponieść dzisiaj, natomiast korzyści realizują się w długim horyzoncie czasowym.

Ryzyka związane z danymi osobowymi

Dostęp do urządzenia pomiarowego powinien być istotnie ograniczony a każda próba nieuprawnionego dostępu odpowiednio sygnalizowana. Dane wysyłane z urządzenia pomiarowego do koncentratora (lub bezpośrednio do systemu informatycznego spółki) powinny być odpowiednio szyfrowane, blokując możliwość nieuprawnionego dostęp na etapie przesyłania danych. Ostatecznie przedsiębiorstwo przechowujące dane (bez względu na fakt, czy będzie to Operator Systemu Dystrybucyjnego, niezależny operator pomiarów czy operator danych pomiarowych) powinno wdrożyć procedury ograniczające dostęp do danych osobom nieuprawnionym.

Otwartość komunikacji z poziomu licznika, zarówno w kierunku inteligentnej sieci domowej (ISD) jak i infrastruktury AMI, kreuje w szczególności następujące potencjalne ryzyka dla operatorów systemu dystrybucji energii (OSD E):
  • otwarcie dostępu do infrastruktury wewnętrznej licznika z możliwością jej uszkodzenia (np. poprzez podanie napięcia zewnętrznego przez odbiorcę lub osobę trzecią na gniazdo zewnętrznego modułu komunikacyjnego);
  • otwarcie infrastruktury komunikacyjnej AMI na możliwość "oddolnego" (przez odbiorcę końcowego lub osobę trzecią) wprowadzenia sygnału destabilizującego pracę całego systemu, w szczególności poprzez zablokowanie możliwości transmisji sygnałów użytecznych lub poprzez wprowadzenie sygnałów/komend fałszywych; w tym miejscu należy odnotować, że ryzyko "włamania" z wykorzystaniem dostępu fizycznego ma w tym przypadku taki sam charakter jak ryzyko wykorzystania sygnału transmitowanego ("włamania się" poprzez eter).
  • ryzyko komplikacji technicznej procesu wymiany licznika, związane z potrzebą zapewnienia zasilania dla zewnętrznego modułu komunikacyjnego; na ogół w miejscu zainstalowania licznika brak jest gniazd zasilających ale też nie ma miejsca dla ich zabudowy, co więcej ich ew. obecność mogłaby być źródłem konfliktów na tle ich niepowołanego wykorzystania (liczniki nierzadko są dostępne dla osób trzecich);
  • zwiększenie częstotliwości wizyt serwisowych w miejscu zainstalowania licznika, niwecząca oczekiwaną korzyść z zastąpienia inkasentów komunikacją zdalną, spowodowanych: uszkodzeniem licznika i koniecznością jego wymiany; uszkodzeniem/kradzieżą zewnętrznego modułu komunikacyjnego; utratą komunikacji licznik – ISD na skutek zaśniedzenia styków gniazda lub "zawieszenia się" elektroniki modułu komunikacyjnego, wymagającego jego zresetowania

ISE - wyzwanie dla Europy i Świata

Według aktualnej Strategii rozwoju UE "Europa 2020" rozwój gospodarczy UE oraz dostępność miejsc pracy powinny w coraz większym stopniu pochodzić z innowacyjnych produktów i usług przeznaczonych dla obywateli i przedsiębiorstw Europy. Innowacyjność dotyczy również efektywnego korzystania z zasobów - surowców, materiałów, wody i energii - mówi się też coraz częściej o ekoinnowacyjności.

Prace nad infrastrukturą energetyczną przyszłości muszą ten aspekt uwzględniać. Jeżeli nie przeprowadzimy gruntownej modernizacji istniejących sieci i urządzeń pomiarowych, rozwój wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych zostanie wstrzymany, bezpieczeństwo sieci będzie zagrożone, potencjał w zakresie oszczędności energii i efektywności energetycznej nie zostanie wykorzystany, zaś rozwój rynku wewnętrznego będzie przebiegał znacznie wolniej.

Inteligentne sieci mogą zarządzać bezpośrednimi interakcjami i komunikacją między konsumentami, gospodarstwami domowymi lub przedsiębiorstwami, innymi użytkownikami sieci i dostawcami energii. Oferują konsumentom bezprecedensową możliwość bezpośredniej kontroli zużycia energii i zarządzania tym zużyciem, co z kolei stanowi silną zachętę do oszczędniejszego korzystania z energii - jeżeli ich wprowadzeniu towarzyszyć będzie szersze wprowadzenie taryf energii elektrycznej uzależnionych od czasu.

W Europie w ostatnim dziesięcioleciu zainwestowano ponad 5,5 mld EUR w ok. 300 projektów dotyczących inteligentnych Sieci Energetycznych.

Lepsze i bardziej ukierunkowane zarządzanie siecią oznacza jej większe bezpieczeństwo i tańszą eksploatację. Inteligentne sieci staną się podstawą nisko- lub wręcz bez-emisyjnego systemu energetycznego. Umożliwią one przyjęcie znacznych ilości energii ze źródeł odnawialnych.

Ważną zaletą inteligentnej sieci energetycznej jest możliwość przystosowania jej do istniejącego systemu energetycznego w celu zintensyfikowania rozwoju m.in. rozproszonej generacji, przyłączania odnawialnych źródeł energii, wprowadzania systemów magazynowania energii oraz zwiększenia efektywności energetycznej a w konsekwencji realizacji celów pakietu klimatyczno - energetycznego UE (3x20).

Rozwój źródeł wytwórczych mocy rozproszonych przyczyni się do poprawy bezpieczeństwa energetycznego odbiorców zarówno w wymiarze technicznym (ograniczenie ryzyka braku zasilania), jak i ekonomicznym (ograniczenie inwestycji w energetykę systemową), ale przede wszystkim ekologicznym (upowszechnienie wykorzystywania odnawialnych źródeł energii OZE).

ISE mogą stać się istotnym katalizatorem zmian wprowadzających do systemu element innowacyjności oraz zwiększyć konkurencyjność polskiej energetyki. Infrastruktura przesyłania, gromadzenia, zarządzania i integracji danych może zostać wykorzystana nie tylko dla danych dotyczących energii elektrycznej. Efekt skali mógłby prowadzić do rozłożenia nakładów inwestycyjnych oraz kosztów zarządzania danymi również na inne media (ciepło, gaz, woda, paliwa), co prowadziłoby do redukcji kosztów na jednego odbiorcę

Rozwój systemów ISE wymagać będzie również doskonalenia systemów magazynowania energii. Dlatego ogromne znaczenie zyska składowanie energii elektrycznej w dużych ilościach: kompresja powietrza, produkcja wodoru, baterie, stacje wymiany baterii dla samochodów elektrycznych etc.

Co na to Komisja Europejska?

W marcu 2009 roku agendy Unii Europejskiej osiągnęły kompromis w sprawie propozycji trzeciego pakietu energetycznego. Jedną z poruszanych kwestii jest obowiązek zainstalowania 80% tzw. inteligentnych systemów pomiaru przed rokiem 2020. Jednoznaczny obowiązek kończy długie dyskusje na temat interpretacji zapisów tzw. Dyrektywy efektywnościowej ("Dyrektywa 2006/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 kwietnia 2006 roku w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych").

Dyrektywa uzależnia obowiązek wdrożenia inteligentnych systemów pomiaru od przeprowadzania ekonomicznej oceny wszystkich długoterminowych kosztów i korzyści dla rynku oraz indywidualnego konsumenta lub od oceny, która forma inteligentnego pomiaru jest uzasadniona z ekonomicznego punktu widzenia i najbardziej opłacalna oraz w jakim czasie wdrożenie jest wykonalne.  

Przepisy trzeciego pakietu energetycznego UE, a w szczególności załącznik I.2 do dyrektywy w sprawie energii elektrycznej (2009/72/WE) zobowiązują państwa członkowskie do oceny wprowadzania inteligentnych systemów pomiarowych jako głównego etapu na drodze do wprowadzenia inteligentnych sieci oraz do wprowadzenia systemów, które uzyskały ocenę pozytywną u 80 % konsumentów. Inteligentne sieci są również sposobem na spełnienie przez państwa członkowskie wymogów w zakresie promowania efektywności energetycznej. Ponadto w dyrektywie w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych (2006/32/WE) zwrócono uwagę na konieczność stosowania systemów pomiarowych, które dokładnie odzwierciedlają faktyczne zużycie energii przez odbiorcę końcowego oraz dostarczają informacji dotyczących czasu użytkowania.

W Komunikacie Komisji "Plan działania prowadzący do przejścia na konkurencyjną gospodarkę niskoemisyjną do 2050 r." inteligentne sieci uznano za główny czynnik umożliwiający powstanie przyszłego niskoemisyjnego systemu elektroenergetycznego, zwiększający wydajność po stronie popytu, udział źródeł odnawialnych i generację rozproszoną oraz umożliwiający elektryfikację transportu. O wadze ISE świadczy też Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: "Inteligentne sieci energetyczne: od innowacji do wdrożenia" z 12 kwietnia 2011 r. (KOM(2011)202).

Potrzeba wdrożenia ISE w Polsce wynika więc w dużej mierze z obowiązywania trzeciego pakietu liberalizacyjnego rynku energii, przyjętego przez Komisję Europejską w 2009 r. Według założeń w inteligentne systemy pomiarowe powinno zostać wyposażonych do 2020 r. przynajmniej 80% konsumentów

ISE - wyzwanie dla Polski

Polski system elektroenergetyczny stoi wobec kluczowych wyzwań i wyborów związanych z jego konieczną modernizacją. Jedną z jej elementów jest budowa sieci inteligentnej, lepiej niż system tradycyjny dostosowanej do zjawisk całkowicie nowych, jakimi jest nieskrępowany rozwój generacji rozproszonej oraz nowych form pozyskiwania i wykorzystania energii elektrycznej, w szczególności perspektywy rozwoju samochodów elektrycznych, ale także lepiej dostosowanej do stawienia czoła zakłóceniom w funkcjonowaniu systemu elektroenergetycznego spowodowanym w szczególności zjawiskami meteorologicznymi oraz deficytem mocy.

Zmiana związana z tworzeniem "nowej energetyki" dotyczy całego ekosystemu podmiotów: producentów, odbiorców instytucjonalnych partnerów globalnych polskiej gospodarki i konsumentów (oraz prosumentów). Modernizacja sieci energetycznych w kierunku Smart gridS oznacza dynamiczne  przyspieszenie rozwoju i zmianę jakościową polskiej energetyki. Połączenie IT i sieci elektroenergetycznych będzie przełomem w elektroenergetyce, głównie dzięki interaktywności, która może stanowić bazę dla rozwoju zupełnie nowych usług i funkcjonalności.

W sytuacji, gdy inwestycje w generację wielkoskalową, pociągające za sobą odpowiednie inwestycje w sieć przesyłową, napotykają na określone bariery organizacyjne i finansowe, a nieograniczony rozwój zdolności importowych – gdyby nawet był możliwy - także niesie za sobą określone ryzyka, konieczne jest zaktywizowanie trzeciego rozwiązania, jakim jest intensywny rozwój źródeł rozproszonych, czerpiących z lokalnych zasobów energii pierwotnej, w tym energii odnawialnej, łatwiejszych do sfinansowania przez rozproszonych inwestorów i bardziej odpornych na dezintegrację systemu elektroenergetycznego ze względu na lokalizację blisko odbiorcy, a tym samym nie wymagających rozbudowy sieci przesyłowych i dystrybucyjnych nadążnej za rozbudową źródeł centralnych, trwale obciążonych ryzykiem politycznym dostępu do tradycyjnych nośników energii pierwotnej.

Z jednej strony obserwuje się dynamiczny rozwój nowych technologii wytwarzania energii elektrycznej oraz energii elektrycznej skojarzonej z wytwarzaniem ciepła, jak również rozwój technologii magazynowania energii elektrycznej, w szczególności związanej z rozwojem pojazdów elektrycznych. Z drugiej strony rozwój generacji rozproszonej i rozsianej, przyłączonej odpowiednio do sieci średnich i niskich napięć, uwarunkowany jest odpowiednim dostosowaniem sieci dystrybucyjnych do skoordynowanej współpracy z tymi źródłami.

Możliwość zapewnienia środkami tradycyjnymi bezpieczeństwa energetycznego w aspekcie technicznym w perspektywie już najbliższego pięciolecia nie jest wcale pewna. Postępujący proces wycofywania zdolności wytwórczych z powodu ich naturalnego wyeksploatowania pogłębi się od roku 2016 ze względu na wygaśnięcie okresu derogacji na źródła wytwórcze nie spełniające wymagań emisyjnych. Ubytek ten zapewne nie zostanie zrekompensowany przez nowe inwestycje w jednostki centralnie dysponowane, ze względów chociażby proceduralnych (dłużej trwają procedury uzyskiwania zgód lokalizacyjnych, środowiskowych itd., nie mówiąc o trwaniu procesów inwestycyjnych w wymiarze technicznym). Tak więc już po roku 2015 pojawi się ryzyko permanentnego deficytu w bilansie mocy.

Według Prof. Tadeusza Skoczkowskiego "Bardzo szeroka grupa interesariuszy, w tym rząd, regulator systemów energetycznych, sektor elektroenergetyczny, zaplecze naukowo-badawcze, instytucje finansowe i odbiorcy końcowi energii współpracując z obrońcami środowiska naturalnego muszą zdefiniować i przyjąć w drodze konsensusu nowa filozofię funkcjonowania systemu elektroenergetycznego oraz ustalić sposób transformacji obecnych systemów w kierunku rozwiązań inteligentnych".

W perspektywie wyzwań, jakie niesie ze sobą rozwój ISE w Polsce, obok bezpośrednich inwestorów w te innowacyjne rozwiązania – przedsiębiorstw, operatorów, dystrybutorów i odbiorców, ważną rolę do odegrania mają jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności gminy, odpowiedzialne za proces planowania energetycznego, jak również ustawowo za działania na rzecz zwiększania efektywności energetycznej i bezpieczeństwa energetycznego.

Według Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki inteligentne sieci energetyczne mogą zacząć działać w naszym kraju już w 2015-2017 r. Wprowadzenie systemu jest szansą na demonopolizację rynku energii elektrycznej, na odzyskanie obywatelskiej kontroli nad energetyką. Inteligentne sieci energetyczne nie mogą jednak działać bez sieci telekomunikacyjnych. Obecnie w Polsce infrastruktury telekomunikacyjnej jest za mało, co dostrzega Komisja Europejska, przyznając znaczne sumy na nadrobienie zaległości.

W związku z planami wprowadzaniem systemu AMI przewiduje się, że do 2022 r. przedsiębiorstwa energetyczne będą musiały wymienić ok. 16,5 milionów liczników energii na tzw. liczniki inteligentne. Według wyliczeń Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumetów wymiana takiej ilości liczników może kosztować ponad 10 miliardów zł.

Finansowanie ISE

W czerwcu 2012 r. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej ogłosił pierwszy w Polsce nabór wniosków o dofinansowanie przedsięwzięć realizowanych w ramach I konkursu programu priorytetowego "Inteligentne Sieci Energetyczne (ISE)", o wartości 340 mln zł. Dofinansowanie przeznaczone jest na działania inwestycyjne oraz nieinwestycyjne (m.in. kampanie informacyjno-edukacyjne) związane z wdrażaniem elementów ISE w  obszarach pilotażowych. Przedsięwzięcia ISE obejmą:
  • energię elektryczną,
  • energię cieplną,
  • ciepłą wodę użytkową
  • oraz (jedynie we współdziałaniu z innym rodzajem energii) energię gazową.
Konkurs skierowany jest do:
  • przedsiębiorców (dużych, średnich i małych),
  • jednostek samorządu terytorialnego,
  • uczelni, instytutów badawczych, Polskiej Akademii Nauk oraz tworzonych przez nią jednostek, którzy organizują w przestrzeniach pilotażowych przedsięwzięcia ISE.
Środki na realizację programu pochodzą z Urzędu Regulacji Energetyki, z pieniędzy pobieranych od dystrybutorów elektryczności za niedopełnienie obowiązku dostaw elektryczności z odnawialnych źródeł energii.

Program "Inteligentne Sieci Energetyczne" otwiera nowy obszar działania Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, i wpisuje się w polskie i europejskie dokumenty polityczne, programowe i prawne dotyczące działań na rzecz ochrony klimatu (ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, poprawy efektywności energetycznej i rozwoju odnawialnych źródeł energii) – w szczególności w zapisy Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko.

Dla optymalizacji wielkości efektu ekologicznego w programie priorytetowym zaakcentowano funkcjonalność działań ISE (a nie samo opomiarowanie) – projekty ISE zgłaszane do dofinansowania przez
NFOŚiGW muszą (jako warunek konieczny) deklarować zainstalowanie rozproszonych odnawialnych źródeł energii oraz uzyskanie w przestrzeni pilotażowej minimalnego ograniczenia/uniknięcia emisji CO2 w wielkości co najmniej 1000 Mg/rok. Beneficjenci zgłaszający projekt inteligentnych sieci energetycznych do dofinansowania określają współrzędnymi geograficznymi przestrzeń pilotażową, na której będzie on realizowany; w przypadku elektroenergetyki winna ona być powiązana (zawierać w sobie) przynajmniej jeden Główny Punkt Zasilający (GPZ) – umożliwi to bilansowanie (optymalizację) wykorzystania energii w przestrzeni pilotażowej.

Ponadto, w przestrzeniach pilotażowych będą mogły być m.in. realizowane jako podstawowe następujące przedsięwzięcia:
  • inteligentne sieci oświetleniowe z energooszczędnym oświetleniem,
  • mikrogeneracja, kogeneracja i trójgeneracja gazowa,
  • montaż urządzeń magazynujących energię (np. in frastruktury dla gromadzenia energii elektrycznej z/dla samochodów elektrycznych), a także montaż statycznych kompensatorów mocy biernej w ramach budowy/przebudowy sieci elektroenergetycznych służących przyłączaniu odnawialnych źródeł energii.
Dla zapewnienia kompleksowości projektów ise zgłaszający wniosek będzie deklarował (oprócz działań inwestycyjnych) realizację (w przestrzeniach pilotażowych): kampanii informacyjno-edukacyjnych oraz realizację działań przedrealizacyjnych – opracowań, raportów i programów informatycznych.
NFOŚiGW dofinansowuje przedsięwzięcia ise w formie dotacji w wysokości 30% – 70% kosztów kwalifikowanych w zależności od beneficjenta i rodzaju przedsięwzięcia. Przewiduje się, że program obejmie ok. 180 tys. osób zamieszkujących przestrzenie pilotażowe i przyczyni się do redukcji/uniknięcia emisji zanieczyszczeń pyłowo-gazowych w wielkości ok. 80 tys. Mg CO2/rok. Ponadto, efektami ekologicznymi realizacji programu priorytetowego będą m.in.: produkcja energii elektrycznej z rozproszonych źródeł OZE (ok. 80 GWh), oszczędność i optymalizacja zużycia energii elektrycznej (zmniejszenie zapotrzebowania szczytowego), ograniczenie zużycia ciepła, ciepłej wody oraz gazu, ograniczenie strat w przesyle energii, awaryjności sieci, a także nielegalnych poborów energii. Realizacja przedsięwzięć ise w przestrzeniach pilotażowych wypracuje w społecznościach lokalnych postawy prosumenckie: równoczesnych producentów i konsumentów energii.

Rozwój i wdrożenie, we współpracy samorządów (mieszkańców) i przedsiębiorców idei inteligentnych sieci energetycznych w przestrzeniach pilotażowych pozwoli realizować równolegle lub w przyszłości projekty inteligentnych dzielnic, miast i regionów. Poprzez projekty Smart Grid stworzone zostaną nowe możliwości dla samorządów i mieszkańców, jak przykładowo:
  • optymalne wykorzystanie zasobów energetycznych dostępnych w granicach miasta i/lub regionu, z uwzględnieniem energooszczędnego oświetlenia;
  • wdrażanie rozproszonych odnawialnych źródeł energii, a w przyszłości również magazynowania energii;
  • lepsza organizacja ruchu kołowego w miastach/regionach dzięki szerszemu wykorzystaniu transportu publicznego;
  • przyciągnięcie inwestycji w infrastrukturze energetyki, szczególnie tam, gdzie barierą jest marna jakość infrastruktury sieciowej;
  • czytelność rachunków za media energetyczne oraz możliwość bieżącego (w czasie rzeczywistym) odczytu i zużycia energii;
  • oszczędność energii i ograniczenie podwyżek cen energii.
Realizacja projektów inteligentnych sieci energetycznych stwarza również możliwości optymalizacji wykorzystywania energii m.in. w kampusach szkół wyższych, galeriach handlowych czy specjalnych strefach ekonomicznych.

Więcej informacji: http://www.nfosigw.gov.pl/srodki-krajowe/programy-priorytetowe/ise/ise---konkurs-i/

Cele i korzyści wprowadzania i rozwoju ISE

  • Poprawa konkurencyjności rynku energii - mniejsze ryzyko cenowe
  • Poprawa bezpieczeństwa pracy krajowego systemu elektroenergetycznego,
  • Stworzenie lepszych warunków dla wzrostu udziału energii odnawialnej (OZE) w krajowym bilansie zużycia energii
  • Lepsze prognozowanie popytu i planowanie kosztów
  • Mniejsze ryzyko techniczne dzięki efektywnemu obciążeniu sieci
  • Stworzenie korzystnych warunków dla rozwoju prosumpcji
  • Poprawa efektywności energetycznej
  • Zwiększenie bezpieczeństwa sieci elektroenergetycznych i zmniejszenie ich awaryjności (podatności na awarie)
  • Upodmiotowienie odbiorcy energii
Za pomocą sygnałów z sieci rynkowej inteligentny odbiorca będzie mógł ograniczać swoje ryzyka, przede wszystkim cenowe. Będzie miał bowiem dostęp do pogłębionych informacji, co pozwoli mu ograniczyć zużycie energii w okresie szczytu.

Celem sieci inteligentnej jest redukcja szczytów zapotrzebowania na energię przesunięcie, rozłożenie w czasie i lepsze wykorzystanie tych źródeł, które już mamy. Prawdopodobieństwo awarii będzie mniejsze i bardziej rozproszone, a zaoszczędzone w ten sposób pieniądze można lepiej zainwestować. Smart grid jest odpowiedzią na te wyzwania.

Zastosowanie smart grid pozwoli obniżyć koszty, które muszą istnieć na wypadek awarii sieci. Stosując sieci inteligentne, zmniejsza się skalę tych jednostek. Przy tym rozwiązaniu popyt i podaż są bowiem adresowane lokalnie, a nie centralnie. Wymaga to jednak zmiany zasad funkcjonowania rynku i zarządzania siecią. Z tego punktu widzenia budowa sieci inteligentnej energetycznej ma istotne znaczenie dla rozwoju całej gospodarki. Niestety, konieczny jest skoordynowany wysiłek inwestycyjny dostawców, i to wysiłek niemały. Wymiana liczników, dostosowanie procesów i systemów rozliczeniowych, dostosowanie umów z kontrahentami, otwarcie sieci na rozproszone źródła – to tylko część inwestycji, jakie czekają dystrybutorów i sprzedawców energii elektrycznej.

Od wdrożenia idei inteligentnej sieci w życie oczekuje się wielu korzyści. Według Raportu Wdrożenie inteligentnego opomiarowania w Polsce firmy Ernst&Young można je pogrupować w czterech kategoriach:
  • zwiększenie efektywności energetycznej (mniej strat energii w sieciach przesyłowych i dystrybucyjnych – oznacza to, iż na dostarczenie tej samej ilości energii do odbiorcy końcowego potrzebna będzie mniejsza ilość nieodnawialnej energii pierwotnej np. węgla),
  • zwiększenie efektywności ekonomicznej (ta sama ilość energii może zostać dostarczona po niższych kosztach ale jednocześnie może przynieść spółce większe przychody, z uwagi na możliwość wprowadzenia nowoczesnych sposobów rozliczeń z odbiorcami - taryf),
  • zwiększenie efektywności procesowej (większą liczbę czynności będzie można wykonywać automatycznie, pracownicy będą mogli bardziej synchronizować swoją pracę, rozbija się tzw. "silosy" – pracownicy z różnych departamentów muszą pracować wspólnie), oraz ostatnia kategoria – choć wcale nie najmniej ważna.
  • zwiększenie satysfakcji klientów (możliwość wcześniejszego wykrycia awarii, wcześniejszego jej usunięcia i w rezultacie zmniejszenia częstotliwości ich występowania, większa wiedza o klientach oraz większa możliwość zrozumienia ich oczekiwań oraz zaproponowania im specyficznej usługi).
Prosument i prosumpcja

Za twórcę pojęcia "prosumenta" uznaje się Alvin’a Toffler’s, słynnego futurologa i autora "Trzeciej fali". Prosumpcja polega na aktywnym włączeniu konsumenta do procesu produkcji, dzięki czemu efektywność produkcji wzrasta, szczególnie gdy konsument staje się współtwórcą produktu i współuczestnikiem jego promocji. Prosumpcja jest też wynikiem wzrostu złożoności rzeczywistości społeczno-gospodarczej współczesnej cywilizacji i wynikiem częstego zacierania się granic – między produkcją i konsumpcją. Prosument stanowi naturalne wsparcie producenta, polegające na komunikacji i wzajemnym uzupełnianiu się.

Unikalne cechy prosumenta, decydujące o jego atrakcyjności w systemie gospodarczym i energetycznym przyszłości to:
  • efektywny ekonomicznie inwestor angażujący własne środki w proces wytwórczy;
  • konkurencyjne koszty produkcji - synergia kosztów utrzymania i produkcji;
  • likwidacja strat przesyłowych w segmencie gospodarstw domowych;
  • odciążenie linii przesyłowych dalekiego zasięgu;
  • wzrost świadomości ekonomicznej i ekologicznej konsumentów energii;
  • zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego (gwarancji ciągłości dostaw energii);
  • zwiększenie efektywności inwestycyjnej inwestycji liniowych i dystrybucyjnych

Produkcja prosumencka może odbywać się z założenia w mikroskali, zatem nie ma uzasadnienia dla rejestracji działalności gospodarczej, czego wymaga obecny stan prawny. Koncepcja prosumenta stała się podstawą prawną energetyki obywatelskiej. Stan techniki stwarza możliwość efektywnego i konkurencyjnego ekonomicznie wytwarzania energii elektrycznej cieplnej w mikroinstalcjach poniżej 40 kW. Wytwarzanie energii z takich źródeł jak np. panele fotowoltaiczne może być tańsze w warunkach domowej mikroinstalacji, niż w warunkach działalności gospodarczej, gdyż zwiększenie rozmiaru nie daje korzyści skali.

Produkcja energii zużywanej w istotnej części w bezpośredniej bliskości instalacji istotnie przyczynia się również do zwiększenia efektywności energetycznej. Powyższe fakty stanowiły istotne czynniki pobudzające myślenie o zmianie koncepcji funkcjonowania sieci energetycznych i powstania idei Smart Grids (ISE). Zatem konsument może być również efektywnym ekonomicznie i energetycznie producentem energii. Taką grupę konsumentów w literaturze dot. Smart Grids określa się jako prosumentów.

Energetyka obywatelska (oparta na energii produkowanej przez prosumentów) zmieni nie tylko funkcjonowanie rynku paliw i energii, ale przyczyni się do powstania nowych rodzajów usług i związanych z tym modeli biznesowych. Prosument stanie się ważnym inwestorem i producentem w systemie energetycznym, decydującym o konkurencyjności gospodarki. Produkcja energii w mikroinstalacjach przyczyni się do wzrostu innowacyjności społeczeństwa, szczególnie w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw. Prosumenci przyczynią się do przyspieszenia rozwoju motoryzacji elektrycznej, ograniczenia importu paliw płynnych i rozwoju działalności gospodarczej zlokalizowanych na terenach niezurbanizowanych.

W perspektywie 20 lat działalność prosumencka w obszarze energetyki zdecyduje o efektywności energetycznej polskiej gospodarki. Np. w Niemczech funkcjonuje już szacunkowo ok. 2 mln prosumentów działających w ramach rynku energii elektrycznej, którzy zainwestowali we własne instalacje, co znacząco pobudziło koniunkturę gospodarczą. Polska również posiada niezwykle korzystane uwarunkowania ekonomiczne do rozwoju nowoczesnego, dużego, dobrze rozwiniętego i proeksportowo nastawionego przemysłu ICT. Zatem Smart Grids wykorzystujący energetyką obywatelską w postaci aktywności prosumenckiej może częściowo rozwiązać problemy: zwiększającego się zapotrzebowania na energię i konieczność inwestycji liniowych oraz braku opłacalności w dystrybucji energii dla klientów indywidualnych.

Rola Gmin w ISE

W perspektywie wyzwań, jakie niesie ze sobą rozwój ISE w Polsce, obok bezpośrednich inwestorów w te innowacyjne rozwiązania – przedsiębiorstw, operatorów, dystrybutorów i odbiorców, ważną rolę do odegrania mają jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności gminy, odpowiedzialne za proces planowania energetycznego, jak również (ustawowo) za działania na rzecz zwiększania efektywności energetycznej i bezpieczeństwa energetycznego, a w świetle planowanej ustawy o odnawialnych źródłach energii, za wspieranie energetyki odnawialnej, w tym w formule prosumenckiej.

Innowacyjnie zaprojektowana i modernizowana infrastruktura gospodarki komunalnej, w szczególności sieć oświetlenia ulic, transportu miejskiego, sieć ciepłownicza, elektryczna i gazownicza - połączona z nowoczesnymi systemami komunikacji elektronicznej może ułatwiać korzystanie z usług użyteczności publicznej, uczynić te usługi bardziej efektywnymi, a w konsekwencji poprawić jakość życia i wspólnot samorządowych i zmniejszyć ich oddziaływanie na środowisko.

O kluczowej roli jednostek samorządowych we wspieraniu rozwoju ISE świadczą takie inicjatywy europejskie, jak "Porozumienie Burmistrzów" oraz "Inteligentne miasta i wspólnoty", które wymagają jeszcze dalszego propagowania w Polsce. Rozwój ISE może przyczynić się nie tylko do zwiększenia efektywności (w tym ekoefektywności) i bezpieczeństwa systemów energetycznych, ale również do znaczących oszczędności w wydatkach samorządów, czego świadomość nie jest jednak wystarczająco powszechna.

W rozwoju ISE istotne znaczenie mają obywatele wspólnot lokalnych i ich świadomość energetyczno-ekologiczna. W jej rozwijaniu ważną rolę do odegrania mają również samorządy terytorialne, które powinny prowadzić lokalne kampanie edukacyjne w tym zakresie, w tym we współpracy z organizacjami społeczno-ekologicznymi, podobnie jak dzieje się to w selektywnej gospodarce odpadami.

Dostępne badania (np. Raport UOKiK "Pozycja konsumenta na rynku energii elektrycznej" 2011) wskazują na niedostateczny poziom świadomości konsumenckiej indywidualnych odbiorców energii w zakresie uwarunkowań i sposobu funkcjonowania rynku energii, jak również przysługujących im praw konsumenckich. Niedostatecznie rozumiane są również wyzwania, jakie stoją przed rynkiem energii, w szczególności te związane z wprowadzaniem innowacyjnych technologii i rozwiązań do systemów energetycznych, do których należą ISE i konsekwencji, w szczególności możliwości i korzyści, jakie wprowadzą one w dotychczasowych wzorcach konsumpcji energii.

Literatura

Linki